Onze kerkdiensten verlopen volgens een vaste orde, de liturgie. Hieronder lichten we de verschillende elementen van onze diensten nader
toe. Eerder verschenen deze stukjes in de rubriek ‘Uitgelicht’ van onze nieuwsbrief. Wekken deze korte stukje uw belangstelling? Onderaan
deze pagina vindt u een aantal links die u verder brengen in de wereld van de liturgie.
Orde van dienst
Contact
Abdijkerk
Willem III straat 40 2552 BS Den Haag
T 070-3974182
Locatiecommissie (secretariaat)
Christiaan Scheen
E scriba@abdijkerk.nl
Koster
Jolanda Hoste
T 06-26414234 E koster@abdijkerk.nl
Webmaster
Vincent Hildebrandt E info@abdijkerk.nl
Overige gegevens
Abdijkerk
© Abdijkerk 2026
De liturgische kleuren
Het tafelkleed, het kleed van de lessenaar en de stola van de
voorganger – alles draagt dezelfde kleur. Die kleuren zijn niet
zomaar decoratie, ze vertellen iets over de tijd van het
kerkelijk jaar waarin we ons bevinden. Als je de kerk
binnenkomt, zie je in één oogopslag welke toon en sfeer de
dienst heeft. Groen staat voor de ‘gewone’ tijd en symboliseert
hoop en groei. Paars roept ingetogenheid en waardigheid op.
Wit is puur feest, en rood verwijst naar de Heilige Geest. Het
kerkelijk jaar volgt twee keer dezelfde kleurwisseling: Advent
(paars) – Kerst (wit) – Epifaniëntijd (groen) – Veertigdagentijd
(paars) – Pasen (wit) – zomertijd en herfsttijd (groen). Rood is
een uitzondering. Dat verschijnt alleen met Pinksteren en
soms op Palmzondag, als de nadruk ligt op de intocht in
Jeruzalem. Bij belijdenis en doop gebruiken we altijd wit,
terwijl bij de bevestiging van ambtsdragers juist rood hoort.
De kaarsen en de bloemen
De paaskaars staat het hele jaar in de kerk en brandt bij elke
dienst. Deze kaars laat zien dat Jezus altijd bij ons is en geeft
hoop. Hij brandt al als we binnenkomen, als teken dat Christus
ons al voorafgaat. Naast de paaskaars zijn er tafelkaarsen. Die
hebben geen speciale betekenis, maar maken de dienst
mooier. Door ze aan te steken, brengen we symbolisch het
licht van Christus naar de tafel. Dit moment nodigt uit tot rust
en bezinning. Er zijn ook kleine kaarsjes die je zelf kunt
aansteken, bijvoorbeeld voor iemand die je mist of als teken
van geloof en verbondenheid. Bloemen horen ook bij de
dienst. Ze zijn een geschenk aan God, de gastheer van het
feest dat we samen vieren. Wat mooi om ze na de dienst aan
iemand door te geven die er niet bij kon zijn.
Toenadering
Met het ‘Onze hulp’ belijden we dat we bij elkaar zijn in naam
van de Eeuwige en alles in de eredienst doen en beleven in
afhankelijkheid van Hem en voor zijn aangezicht. De belofte
van Gods hulp is zo het eerste dat klinkt, en vormt de koepel
van de gehele kerkdienst. Het is ontleend aan Psalm 124:8 of
Psalm 121:2. Deze woorden van de bemoediging gaan in één
adem over in die van het gebed van toenadering, ook wel
drempelgebed genoemd. Het markeert de overgang van de
wereld naar de eredienst. We gaan immers als gemeente voor
Gods aangezicht komen en beseffen wat het betekent God
onder ogen te komen. Wie zijn wij, wie ben ik voor het
aangezicht van de Heer? Voordat we de dienst in gaan, vegen
we daarom als het ware onze voeten, onder erkenning van
wat er allemaal misloopt in ons leven. Naast een element van
schuldbelijdenis, ligt het accent in dit gebed op de inkeer en
het verlangen naar de ontmoeting met God.
De eerste psalm
Een rots in de liturgische branding – dat is de psalm waarmee
we onze dienst beginnen. Deze psalm (ook wel introïtus- of
intochtspsalm genoemd) verbeeldt onze verbondenheid met
het volk Israël. Door deze eeuwenoude teksten laten we ons
opnemen in de weg van God en zijn volk, zoals die zich door
de geschiedenis heen heeft ontvouwd. Elke zondag van het
kerkelijk jaar kent zijn eigen intochtspsalm. Ook binnen de
RoomsKatholieke traditie klinken ze op dezelfde zondagen. De
psalm die op een bepaalde zondag wordt gezongen, sluit
doorgaans aan bij de thematiek van de lezingen. Omdat we
werken met een driejarig leesrooster, past de psalm het ene
jaar soms beter bij de lezing dan het andere. In protestantse
kerken zingen we de psalmen op melodieën die halverwege de
zestiende eeuw op initiatief van Johannes Calvijn zijn
gecomponeerd. Deze melodieën zijn zo vormgegeven dat de
hele gemeente de volledige psalm kan meezingen. Ze bezitten
een tijdloze schoonheid en vormen een kostbaar (protestants)
erfgoed waar we met recht zuinig op mogen zijn.
Kyrie en gloria
Een belangrijk onderdeel van de voorbereiding is de roep om
ontferming over de nood van de wereld. Aan het begin van de
dienst brengen we onze gedachten over wat er speelt in de
wereld mee naar binnen. We leggen bij God neer waar
mensen vastlopen, wat hen benauwt, en wat onze wereld uit
balans brengt. Om het evenwicht te hervinden, zingen we een
Glorialied - een lied dat getuigt van Gods goedheid en trouw.
Geprezen zij Zijn naam: Hij is er nog steeds. Kyrie en Gloria
vormen samen een geheel. In het Kyrie vragen we om Gods
ontferming; in het Gloria prijzen we Hem omdat Hij naar ons
omziet. Zo houden we het vol om te leven vanuit geloof, hoop
en liefde. Een treffend voorbeeld van een Glorialied is lied
302: God in den hoog’ alleen zij eer. Dit lied laat zien dat het
Gloria niet enkel lofprijzing is. Halverwege klinkt opnieuw de
vraag om Gods ontferming. Lofprijzing en het vragen om
ontferming zijn dus nauw met elkaar verbonden - ze
versterken en verdiepen elkaar.
Moment voor de kinderen
‘En dan mogen nu de kinderen naar voren komen…’ In elke
dienst is er een moment speciaal voor de kinderen. Een
interactie tussen predikant en de aanwezige kinderen. De
predikant kan bijvoorbeeld een verhaaltje vertellen of een
vraag stellen. Het is vaak een van de weinige momenten
waarop de kinderen even écht onderdeel zijn van de
eredienst.
Na dit moment (en ook als er geen kinderen zijn) wordt een
kaars aangestoken. Het ontwerp op de kaars is hetzelfde als
dat op de Paaskaars, om de verbondenheid tussen de
kinderen en de rest van de gemeente te laten zien. De kaars
gaat mee naar de ruimte waar de kindernevendienst
plaatsvindt. Het teken dat Christus nabij is, ook onder de
kinderen. Aan het eind van de dienst komen de kinderen weer
terug in de kerkzaal, om het einde van de dienst samen met
de volwassenen te vieren. De kaars wordt dan weer op de
tafel, bij het andere licht, geplaatst.
Het begin van de dienst - de Voorbereiding
Het Woord
In de voorbereiding hebben we een beroep gedaan op Gods
ontferming, en de noden van de wereld en de zorgen van ons
eigen hart met Hem gedeeld. We hebben God de lof
toegezongen, omdat zijn liefde en trouw geen grenzen
kennen. Zo zijn we stapsgewijs voorbereid op waar het in
wezen in de dienst om gaat: het Woord.
Dit deel van de dienst begint met ‘de’ groet: hiermee heet de
gemeente de voorganger welkom als degene die namens God
het verhaal en de uitleg deelt.
Vervolgens bidden we samen om inspiratie bij het lezen en
bespreken van de Bijbel. Vaak klinkt dan al iets door van het
thema van die zondag, of de sfeer die bij deze tijd van het jaar
past. Met het ‘Amen’ geeft iedereen aan: we zijn benieuwd en
open voor wat God ons wil laten zien, door de Bijbel en in het
vieren samen.
De lezingen
In elke kerkdienst lezen we gedeelten uit de Bijbel. De keuze
van deze teksten wordt bepaald aan de hand van een
leesrooster. Zo’n rooster helpt ons om de Bijbel systematisch
te lezen en te overdenken. Het brengt ook samenhang in de
verschillende onderdelen van het kerkelijk leven: liturgie,
kerkmuziek, kinderkerk, diaconaat, leerhuis, kerkblad etc. Ook
ondersteunt het de beleving van het kerkelijk jaar. Daarnaast
verbindt het ons met de wereldwijde kerk: in veel andere
kerken – in Den Haag, elders in Nederland en wereldwijd –
worden op dezelfde zondag dezelfde bijbelgedeelten gelezen.
Er bestaan verschillende leesroosters. In de Abdijkerk volgen
we het Oecumenisch Leesrooster. Dit is een cyclus van drie
jaar, die in verschillende vormen wordt gebruikt binnen de
Rooms-Katholieke Kerk, de Oud-Katholieke Kerk en de
Protestantse Kerk. Het rooster wordt samengesteld in
opdracht van de Raad van Kerken in Nederland. In de erop
volgende preek probeert de voorganger de gelezen teksten uit
te leggen en te duiden, en te laten zien wat ze ons vandaag de
dag te zeggen hebben.
De collecte
De collecte is een vast onderdeel van onze kerkdienst en
betekent meer dan alleen geld inzamelen. Na de preek is het
moment gekomen om te reageren op Gods Woord: God boven
alles liefhebben en de naaste als jezelf. Door onze gaven te
geven, laten we zien dat we deze boodschap serieus nemen.
Collecteren is een concrete manier om te delen met mensen
dichtbij en ver weg. Daarnaast is het ook een teken van
dankbaarheid aan God voor alles wat Hij ons schenkt. Zo
wordt in de collecte geloof en daad verbonden tijdens de
eredienst. In de eerste kerken werden meegebrachte spullen
direct uitgedeeld aan wie het nodig had. Ook het avondmaal
werd gevierd met wat de gemeenteleden meebrachten.
Daarom leggen de diakenen de volle collectezakken op de
Tafel. De collecte in de dienst staat uiteraard voor een veel
bredere ‘dienst van barmhartigheid’, denk bijv. aan de
inzameling van goederen voor de voedselbank, de diaconale
jaarprojecten, de klussendienst etc.
De voorbeden
Zowel ons geven als de voorbeden staan bewust ná de preek:
ze zijn ons antwoord op Gods grote liefde en laten zien dat we
willen meedoen aan Zijn missie in de wereld. Met de collecte
delen we concreet met mensen in nood, en in de voorbede
bidden we voor diezelfde noden. Samen vormen ze een teken
van dankbaarheid, naastenliefde en geloof. Het gebed begint
dan ook met dank voor alles wat wij van God ontvangen. De
gebeden worden uitgesproken aan de Tafel – symbolisch
leggen we onze zorgen en vragen bij God op tafel. Het is een
gebed van de hele gemeente; dat blijkt bijvoorbeeld uit het
gezamenlijk antwoorden met woorden als: “Heer, ontferm U.”
Op zondag ligt er in de kloostergang een voorbedenboek
waarin een ieder gebedspunten kan opschrijven, die de
predikant vervolgens meeneemt in het gebed. Tijdens het stil
gebed kan ieder in stilte zijn eigen hart volgen, waarna we
samen het uit het Nieuwe Testament komende ‘Onze Vader’
bidden.
De Zegen
Zegenen betekent: iemand het goede toewensen, met de
kracht die die wens werkelijkheid kan maken. De predikant
maakt met zijn of haar handen een zegenend gebaar en legt
daarmee als het ware Gods kracht – de kracht van een
barmhartige en genadige God – op de gemeente. De woorden
komen uit de mond van de predikant, maar het is God zelf die
zegent.
Meestal wordt daarbij de zegen van Aäron uitgesproken
(Numeri 6:24-26: “De HEER zegene u en behoede u! De HEER
doe zijn gelaat over u lichten en zij u genadig! De HEER
verheffe zijn gelaat over u en geve u vrede!”) of de
apostolische groet, zoals Paulus die verwoordt (2 Korintiërs
13:13; Filippenzen 4:7: “De genade van onze Heer Jezus
Christus, de liefde van God en de gemeenschap van de Heilige
Geest zij met u allen”).
Wanneer God zo tot ons spreekt, antwoorden wij met: “Amen”
– laat het zo zijn! Dat betekent dat wij Gods zegen ontvangen
én zelf tot zegen mogen zijn voor anderen.
Woord en Antwoord
De dienst van de Tafel
Geloofsbelijdenis
God belooft ons liefde en trouw in het Woord. In het Credo
(wat Latijn is voor ‘ik geloof’) zeggen wij datzelfde terug tegen
God. Zo maken we steeds opnieuw onze keuze duidelijk voor
God en tegen de duisternis. Het Credo ontstond in de 2e eeuw
na Christus en is nauw verbonden met de doop. In de vroege
kerk leerden volwassen doopkandidaten het uit hun hoofd als
voorbereiding op de doop. Later moesten ouders het Credo
kennen voor de doop van hun kinderen. Rond het jaar 1000
werd het uitspreken van het Credo een vast onderdeel van
elke kerkdienst. Voorafgaande aan het avondmaal belijden we
opnieuw ons geloof en bevestigen we wat we eerder al
beloofden. Zo vormt het Credo de overgang tussen de dienst
van het Woord en de dienst van de Tafel. Volgens een oude
legende werd deze geloofsbelijdenis door de twaalf apostelen
gemaakt, daarom heet deze ook wel de ‘Apostolische
geloofsbelijdenis’ of ‘De Twaalf Artikelen’.
De Dienst van de Tafel
Het Heilig Avondmaal - of Maaltijd van de Heer - is samen met
de doop een van de twee sacramenten in de Protestantse
Kerk. Een sacrament is een bijzonder ritueel waarmee we iets
van het geloof zichtbaar maken. Jezus zegt: ‘Neemt, eet, dit is
mijn lichaam.’ Daarmee begon wat wij nu het Avondmaal
noemen. De apostel Paulus zegt dat we dit steeds opnieuw
moeten doen om aan Jezus te denken. Tijdens het Heilig
Avondmaal hebben diakenen een belangrijke taak. Zij zorgen
al sinds de begintijd van de kerk voor het inzamelen en
uitdelen van gaven – geld, spullen en voedsel. Dat herinnert
ons eraan dat geloven niet alleen iets is tussen ons en God,
maar ook met elkaar te maken heeft. Door te ontvangen én te
delen, worden we met elkaar verbonden in Christus.
Alles wat ons van God en van elkaar scheidt, verdwijnt dan
even, als een voorproef op het Koninkrijk van God. Het
Avondmaal is daarom ook een moment van dankbaarheid.
Het tafelgebed (1)
Het tafelgebed waarmee we het Avondmaal beginnen, heeft
een vaste opbouw. Het start met een beurtspraak tussen
voorganger en gemeente, waarin de oproep klinkt: “Verheft
uw harten”, en wij antwoorden: “Wij hebben ons hart bij de
Heer.” Het hart is immers de motor van ons bestaan –
letterlijk, maar ook figuurlijk. Het Latijnse woord voor de
tafelviering is *eucharistie*, wat ‘dankzegging’ betekent. In dit
gebed danken we God en gedenken we zijn grote daden, zoals
we die horen uit de Bijbel. We herinneren ons hoe in hemel en
op aarde zijn lof wordt gezongen. Die dankzegging mondt uit
in het Sanctus en het Benedictus, twee lofzangen. Het Sanctus
is geïnspireerd op het visioen van de profeet Jesaja, die in de
tempel God op zijn troon zag en wordt direct verbonden met
de woorden uit Psalm 118: “Gezegend (Benedictus) is Hij die
komt in de Naam van de Heer, Hosanna in den hoge”,
aangeheven toen Jezus op zijn nederige ezeltje Jeruzalem
binnenreed. Hosanna betekent: ‘Heer, redt ons toch’.
Het tafelgebed (2)
Na het Sanctus en Benedictus (de vorige keer besproken)
danken we God voor de komst van Jezus, die ons de weg naar
God wijst door zélf die weg te zijn. Dit gedeelte sluit af met de
woorden die Jezus sprak toen Hij het Avondmaal instelde.
Daarna klinkt de roep om de spoedige komst van Gods
vredesrijk: Maranatha (Kom, Heer!). Vervolgens bidden we om
de aanwezigheid van de Heilige Geest en spreken we samen
het Onze Vader. Dat gebed, met zijn smeekbede om brood en
vergeving, hoort van oudsher bij de viering van het heilig
Avondmaal. Daarna volgt de vredegroet: een gebaar van
toenadering en verbondenheid. Door elkaar te groeten en te
zien, maken we duidelijk dat we het Avondmaal ook werkelijk
sámen willen vieren. De vredegroet staat in nauwe relatie tot
het Agnus Dei (Lam Gods), dat verwijst naar het gebroken
lichaam en het vergoten bloed van Christus, die ons vrede
brengen.
En verder…
Stiltes in de dienst
Tijdens de dienst zijn er drie momenten van stilte. Iedereen
beleeft die momenten op zijn eigen manier. Voor sommigen is
vooral de stilte aan het begin van de dienst heel waardevol:
een moment om tot rust te komen en te beseffen waar we zijn
– in Gods huis. Op de Orde van Dienst staat het mooi
verwoord: we openen ons hart voor God en voor wat komt.
De stilte na de preek helpt om het Woord echt te laten
binnenkomen. Het is ook een moment om te genieten van de
rust, de ruimte, en het samenzijn in vrede. In die gedeelde
stilte mag onze ziel tot rust komen.
Na het dankgebed en de voorbeden is er nog een stilte,
bedoeld voor persoonlijk gebed – om aan God toe te
vertrouwen wat alleen ieder voor zich kan uitspreken. In al die
stiltes hoort God ons gebed.
Al die stiltes vormen tegelijk ook een lofzang gericht op God,
zoals we lezen in Psalm 65: “De stilte zingt U toe, o Heer.”
Het gebruik van de beamer
Over het gebruik van een beamer in de eredienst valt veel te
zeggen. In onze kerk benutten we dit apparaat vooral om de
momenten van de dienst in beeld te brengen die voor mensen
die meer naar achteren zitten zonder beamerbeeld niet te zien
zijn: het aansteken van de kaarsen, het kindermoment, de
zegen en bijvoorbeeld de liturgische schikking. Op de andere
momenten gaat de beamer op zwart, zodat je niet wordt
afgeleid omdat je je aandacht moet verdelen tussen scherm
en voorganger of lector.
De lezingen en liederen projecteren we niet. Dat is technisch
ingewikkeld: er mag niets misgaan, want als het beeld niet
precies op tijd wisselt, valt de gemeente letterlijk en figuurlijk
stil - en dat willen we natuurlijk voorkomen. Bovendien geven
een bijbeltje en een liedboek ongemerkt veel meer informatie
dan een beamerbeeld, zoals de naam van de dichter en
componist van een lied. Ook mis je de context op een beamer,
bijvoorbeeld de verzen van een lezing of lied die niet worden
gelezen of gezongen.
Muziek in de kerk
Sinds het ontstaan van het christendom klinkt er muziek in de
kerk. Dat de liturgie direct al tal van gezongen elementen
bevatte is een erfenis van de eredienst uit de joodse synagoge.
De Reformatie gaf de kerkgangers een actieve rol en voerde
de gemeentezang in, vanaf de 17e eeuw met orgelbegeleiding.
De uitvinding van de boekdrukkunst, de toenemende
geletterdheid van de mensen en het inschakelen van
schoolkinderen maakten het mogelijk om een groot repertoire
aan psalmen en gezangen aan te leren.
De gemeentezang vervult de rol van lofprijzing, gebed,
belijdenis, verkondiging en antwoord.
In haar zang bidt de gemeente tot God en belijdt ze haar
geloof, door gezongen bijbelteksten verkondigt ze het Woord
en in het lied reageert ze op de verkondiging door de
voorganger. De instrumentale muziek (bij ons meestal het
orgel) dient ter ondersteuning van de zang en heeft daarnaast
een zelfstandige rol in inleidend en uitleidend orgelspel en
muziek tijdens de collecte en de communie.
Het licht in de eredienst
Als we binnenkomen, straalt het licht van de paaskaars ons al
tegemoet, want het begint allemaal met licht: Gods eerste
woorden waren Er zij licht (Genesis 1). De paaskaars staat
symbool voor hét Licht – beeld van de opgestane Heer – en
brandt daarom altijd. Ze staat dicht bij het doopvont, als
symbool van nieuw leven dat sterker is dan de dood.
De kerk speelt, zowel in haar bouw als in haar liturgie, met het
licht. Vroeger werden kerken naar het oosten gebouwd, zodat
het ochtendlicht op het altaar viel, op de tafel. Dat geldt ook
voor onze Abdijkerk, al is het koor in de 16e eeuw afgebroken
en de oostwand – waar nu de preekstoel tegenaan staat –
sindsdien geen ramen meer heeft.
Tijdens de dienst wordt al het licht aangestoken aan de
paaskaars. Het aansteken van de kaarsen op de tafel laat zien
dat wij dit samenzijn aan de Heer wijden. De kinderen nemen
hun eigen kaars mee als teken dat Christus ook in hun kring
aanwezig is. Het ontwerp op hun kaars is hetzelfde als dat op
de paaskaars, als symbool van de band tussen de kinderen en
de rest van de gemeente.
Bij het schrijven van deze stukjes hebben we dankbaar gebruik gemaakt van een aantal publicaties en bronnen
op internet, waarvan de de belangrijkste de website van de PKN is over de liturgie en de orde van dienst.
Lezenswaardig is ook de brochure De eredienst een gang door de liturgie; een korte toelichting bij de liturgie van de
eredienst, uitgaande van de lutherse traditie.
Orde van dienst
Onze
kerkdiensten
verlopen
volgens
een
vaste
orde,
de
liturgie.
In
onze
nieuwsbrieven
hebben
we
de
verschillende
elementen
van
onze
diensten
nader
toegelicht.
U
kunt
die
stukjes hier nalezen.
Samen vieren
Bij
het
schrijven
van
deze
stukjes
hebben
we
dankbaar
gebruik
gemaakt
van
een
aantal
publicaties
en
bronnen
op
internet,
waarvan
de
de
belangrijkste
de
website
van
de
PKN
is
over
de liturgie
en
de orde van diens
t.
Lezenswaardig
is
ook
de
brochure
De
eredienst
een
gang
door
de
liturgie;
een
korte
toelichting
bij
de
liturgie
van
de
eredienst,
uitgaande
van
de
lutherse
traditie.
